Türkçe ders konularından en önemlisi sözcüklerdeki anlamların tanımıdır. Bu konu diğer tüm dersleri de doğrudan etkileyen faktördür. Uzmanlar bu konun önemini bilhassa vurgulamışlardır. Bilgilerinize sunarız…

Sözcüklerin anlamı

Sözcük ve eş anlamlısı olan kelime, en kısa tanımıyla anlamlı ve işlevli ses veya ses birliğidir. O, gelmek, at, güzel, çocuk, ile, bu, ve, ah örneklerinin hepsi birer sözcüktür. Bu tanıma göre bu metinde araya bir boşluk bırakılarak yazılan her birliğin bir sözcük olduğu yargısına kimse itiraz etmeyecektir. Bununla birlikte bir metinde gelmek fiili, geldi, geliyor, gelmiş, gelen vb. farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Bunların her birini sözcük olarak saymak yanlış olmaz. Ancak bunların her biri aynı sözcüğün farklı bir ekle çekimlenmiş biçimidir ve taşıdıkları anlamlar sözlükte tek bir maddede verilir. Buna karşılık arapsaçı, açgöz, şeytan tüyü, arı kovanı gibi birden çok sözcükten meydana gelen örneklerde her bir örneğin sözlüklerde bulabileceğimiz anlamları vardır. Buna rağmen bitişik yazıldıkları için arapsaçı ve açgöz tek sözcük sayılırken, ayrı yazılan şeytan tüyü iki, arı kovanı gibi ise üç sözcük kabul edilecektir.

Sözcük, çoğu zaman, dilin kendi başına anlamı olan en küçük parçası, diye tanımlanır. Ağaç, hayal, dost gibi sözcükler buna örnektir. Bazı sözcükler ise tek başına anlam taşımayıp diğer sözcüklerle bir araya geldiğinde belli bir anlam ifade eder: için, gibi, göre vs. Sınavlarda sözcük anlamına dayalı sorular değişik soru biçimleriyle karşımıza çıkar. Kimileri “Aşağıdakilerden hangisinde altı çizili sözcük mecaz anlamıyla kullanılmıştır?” gibi bilgiye dayalı olduğu halde, kimileri “Aşağıdakilerden hangisinde “gün” sözcüğü ötekilerden farklı anlamda kullanılmıştır?” gibi sözcüğün cümle içindeki yorumuyla ilgilidir. Hatta yoruma dayalı sorular sözcük anlamıyla ilgili soruların çoğunu oluşturur.

Sözcük terimiyle ilgili içinden çıkılması zor başka durumlar da vardır: dişe diş “aynı biçimde, aynı araçları kullanarak“, baş başa “birlikte, beraberce” örnekleri ayrı yazılmış sözcüklerden meydan gelmekle birlikte sözlük anlamlan olan birliklerdir. Ayrıca üzümünü ye bağını sorma gibi cümle boyutunda olmakla birlikte aslında “yararlan, ama kaynağını araştırma” anlamına gelen bir deyimdir. Tek bir sözcükten ibaret olan öğeler de cümle olabilir: Dur!

Başka durumlarda çok yararlı olabilecek sözcük terimi, sözlüklerde tanımlanma ihtiyacı duyulan maddeler için kullanışsız görünmektedir. Sözcükler, sözlüklerde tanımı yapılan, tek sözcükten veya birden çok öğeden meydana gelmiş öğelerdir. Buna göre şu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi örneğinde 8 sözcük, buna karşılık dört sözcük vardır: şu, köşe, yaz, kış. Sözcüklerde Türkçe yazımın en sorunlu alanlarından biri olan bitişik ve ayrı yazımın bir önemi yoktur. Buna göre yukarıda verilen arapsaçı, açgöz, şeytan tüyü, arı kovanı gibi, baş başa, dişe diş, üzümünü ye bağım sorma örneklerinin her biri birer sözcüktür. En az iki sözcükten oluşan sözcükler, belli dil bilgisi kurallarına göre bir araya gelirler. Anlamları kendilerini oluşturan sözcüklere bağlıdır (buzdolabı, fotoğraf makinesi, tükenmez kalem vb.); ancak bir kısmının oluşumu mecazlıdır: arı kovanı gibi, camgöz. Bunların anlamsal içerikleri yalnız gramatikal değil, bilişsel süreçleri de ilgilendirir. Sözlüksel (leksikal) anlambilim bu süreçleri de incelemektedir.

Sözcükler anlam değerlerinin görece açıklığı bakımından iki gruba ayrılır. İlki, anlam bakımından tam bir ifadeyi karşılayabilme yeterliliği olan ‘tam anlamlı’ sözcüklerdir: insan, kadın, toprak, elma, çiçek vb. İsim, fiil, sıfat, zarf, zamir gibi sözcük türleri bu gruba girer ve dilin temel söz varlığını oluştururlar. İkincisi ise, tam bir ifadeye/anlama karşılık gelmeyen; ancak içinde bulundukları daha büyük yapılarda anlam kazanan fakat, ama vb. sözcüklerdir. İkinci grupta yer alan sözcükler anlamdan bütünüyle yoksun değilse de tam anlamlı sözcüklere kıyasla daha az anlamlıdır. Anlamlan, kullanıldıkları bağlamla belirginleşir. Edat, bağlaç vb. sözcük türleri bu gruba girer. Bunlar sözleri ve söz öbeklerini bağlamak, gramatikal açıdan iyi biçimlenmiş öbekler ve cümleler oluşturmak için kullanılırlar. Eksik anlamlı sözcüklerin, leksikal değilse de görece dil bilgisel anlam taşıdıkları söylenebilir.

Sözcüklerden bir kısmı diğerlerine göre daha temel anlamlar ifade ederler. Gündelik hayatta kullanılan, daha genel anlamlar taşıyan, teknik olmayan sözcükler temel sözcüklerdir: köpek, at, kol, baş. Temel olmayan sözcükler ise genellikle, temel sözcükler kullanılarak tanımlanır. Örneğin kangal, köpek sözcüğü olmadan; tay, at olmadan; oğlak, keçi olmadan tanımlanamaz.

Kanarya, serçe, pelikan, flamingo, papağan, ‘kuş‘ sözcüğünün alt alanlarını oluşturur; ancak bu sözcüklerin hepsi ‘kuş‘ türü için aynı derecede tipik örnekler değildir. Kuş denince insanların akhna, flamingo ve pelikandan önce serçe, kanarya, kartal, güvercin gibi yaşadıkları çevre için daha tipik olan türler gelir. Bunlar, kusun anlamsal prototipleri, yani en tipik örnekleridir. Benzer biçimde çiçek denince gül, ağaç denince çam, ortanca ve okaliptüse göre daha tipik örneklerdir. Ancak burada, bu tür prototiplerin dilden dile, kültürden kültüre farklılık gösterebileceği unutulmamalıdır. Herhangi bir tür içinde, insanların ilk aklına gelen örnekler, o türün anlamsal prototiplerini oluşturur.

Bazı sözcüklerin, ancak belirli kültürlerde görülebilen türleri karşıladığı bilinmektedir. Örneğin kutuplarda karın, Arap toplumlarında devenin, Avustralya çöllerinde kumun birçok türü bulunur. Eskimolarda karla, Avustralya Aborjinlerinin dilinde kumla ve Arap toplumlarında deveyle ilgili diğer dillere göre daha zengin bir söz dağarcığı olduğu görüşü yaygındır. Dil bilimi çalışmalarında sıkça sözü edilen bu durum, Edvvard Sapir ve Benjamin Lee Whorf’un ortaya attığı, Sapir-Whorf kuramıyla ilişkilendirilir. Bu kurama göre insanlar dünyayı ve gerçekliği, konuştukları dilin onlara dayattığı algılama ve düşünme biçimiyle algılarlar.